กระดูกงอกในปาก (ปุ่มกระดูกงอกที่เพดานปากและใต้ลิ้น) เกิดจากอะไร ป้องกันได้ไหม รักษาอย่างไร
สรุปสั้น ๆ: ก้อนแข็งตรงกลางเพดานปากหรือด้านในขากรรไกรล่างอาจเป็นปุ่มกระดูกงอก (Torus) ซึ่งมักเป็นความแปรผันของกระดูกตามธรรมชาติและไม่ใช่มะเร็ง แต่ต้องตรวจเพื่อยืนยัน หากก้อนอยู่เยื้องข้าง นุ่ม โตเร็ว เจ็บ มีเลือดออก หรือมีแผลไม่หายภายใน 2 สัปดาห์ ควรพบทันตแพทย์โดยเร็ว
สารบัญ
กระดูกงอกในปากคืออะไร?
ปุ่มกระดูกงอกในช่องปาก หรือ oral torus คือบริเวณกระดูกขากรรไกรที่นูนขึ้นมาและมีเยื่อบุบาง ๆ คลุมอยู่ มักโตช้าหรือคงที่ และหลายคนเพิ่งสังเกตเห็นตอนใช้ลิ้นคลำหรือตรวจฟัน ตำแหน่งที่พบบ่อยมีดังนี้
ชนิด | ตำแหน่งที่พบ | ลักษณะที่มักพบ |
Torus palatinus | แนวกึ่งกลางของเพดานแข็ง | อาจเป็นก้อนเรียบ เป็นสันยาว หรือเป็นปุ่มหลายก้อน |
Torus mandibularis | ด้านในของขากรรไกรล่างฝั่งลิ้น มักบริเวณฟันเขี้ยวถึงฟันกรามน้อย | อาจพบทั้งสองข้างหรือไม่สมมาตรกัน |
Buccal exostosis | ด้านนอกของขากรรไกรฝั่งแก้ม | เป็นปุ่มกระดูกนูนอีกตำแหน่งหนึ่งที่อาจพบได้ |
ปุ่มกระดูกงอกพบบ่อยแค่ไหนในงานศึกษาไทย?
ตัวเลขจากงานวิจัยช่วยให้เห็นว่าปุ่มกระดูกพบได้ในกลุ่มผู้รับบริการทันตกรรมไทย แต่เป็นข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างเฉพาะ ไม่ควรตีความว่าเป็นอัตราของคนไทยทุกคน
งานศึกษา | จำนวนตัวอย่าง | ผลที่รายงาน |
คณะทันตแพทยศาสตร์ จุฬาฯ (2002) | 1,200 คน | Torus palatinus 58.1% · Torus mandibularis 31.9% |
แผนกทันตกรรม รพ.ราชวิถี (2013) | 519 คน | Torus palatinus 58.57% · Torus mandibularis 25.43%; ในกลุ่ม torus ที่เพดานปาก 91.45% มีขนาดเล็กกว่า 2 ซม. |
อ่านงานวิจัยต้นฉบับ: Apinhasmit และคณะ, ScienceAsia 2002 · Tuchinda, Journal of Health Science 2013
กระดูกงอกเกิดจากอะไร?
ยังไม่มีคำตอบเดียวที่ยืนยันสาเหตุของปุ่มกระดูกทุกตำแหน่ง งานวิจัยเสนอว่าอาจเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัยร่วมกัน
พันธุกรรมอาจมีส่วน และบางครอบครัวพบลักษณะนี้ได้มากกว่าหนึ่งคน
แรงบดเคี้ยวหรือการกัดฟันแน่นอาจมีความสัมพันธ์กับ torus mandibularis ในบางงานศึกษา แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นสาเหตุโดยตรง ส่วนความสัมพันธ์กับปุ่มที่เพดานปากยังไม่ชัดเจน
อายุ เพศ และปัจจัยแวดล้อมอาจสัมพันธ์กับการพบปุ่มในบางกลุ่ม แต่ยังใช้ทำนายลักษณะของแต่ละคนไม่ได้
ปุ่มกระดูกงอกไม่ใช่การติดเชื้อและไม่ติดต่อ แต่การคลำก้อนด้วยตัวเองยังยืนยันไม่ได้ว่าเป็น torus
มีอาการแบบไหนได้บ้าง?
ส่วนใหญ่มักไม่มีอาการ แต่ถ้าปุ่มมีขนาดใหญ่หรือมีเยื่อบุบาง อาจพบปัญหาเหล่านี้ได้
เป็นแผลเมื่อถูกอาหารแข็งหรือคม เช่น ขนมกรอบหรือก้างปลา
มีเศษอาหารติดและทำความสะอาดรอบปุ่มได้ยาก
รู้สึกเกะกะลิ้น หรือพูดและกลืนไม่สะดวกเมื่อปุ่มมีขนาดใหญ่
ฟันปลอม รีเทนเนอร์ หรือเฝือกสบฟันกดเจ็บ หลวม หรือใส่ไม่พอดี
ป้องกันได้ไหม หรือทำให้ปุ่มยุบได้ไหม?
ปัจจุบันยังไม่มีวิธีที่พิสูจน์แล้วว่าสามารถป้องกันการเกิดหรือทำให้ปุ่มกระดูกยุบลงได้ และไม่มียาที่ทำให้ปุ่มเล็กลง หากกัดฟันแน่นหรือมีอาการจากการสบฟัน ทันตแพทย์อาจประเมินเรื่องเฝือกสบฟันเพื่อดูแลปัญหานั้น แต่ไม่ควรคาดหวังว่าจะทำให้ปุ่มกระดูกเล็กลง
สิ่งที่ช่วยลดการระคายเคืองได้คือทำความสะอาดอย่างนุ่มนวล ระวังอาหารที่อาจบาดปุ่ม และมาตรวจตามคำแนะนำของทันตแพทย์
ต้องรักษาหรือผ่าตัดเมื่อไร?
ถ้าไม่เจ็บ ไม่เป็นแผลซ้ำ และไม่รบกวนการใช้ชีวิต ส่วนใหญ่อาจติดตามอาการได้ ทันตแพทย์จะพิจารณาทางเลือกตามตำแหน่ง ขนาด อาการ และแผนการทำฟัน
อาการ | แนวทางที่อาจพิจารณา |
ไม่มีอาการและไม่รบกวน | ติดตามขนาดและสุขภาพเยื่อบุระหว่างตรวจฟันตามปกติ |
แผลซ้ำ เจ็บ หรือรบกวนการพูด/เคี้ยว | ตรวจหาสาเหตุของการระคายเคืองและประเมินความจำเป็นในการรักษา |
ขวางการใส่ฟันปลอมหรือการออกแบบชิ้นงาน | อาจออกแบบฐานให้หลบปุ่ม หรือพิจารณาผ่าตัดตกแต่งกระดูกเมื่อมีข้อบ่งชี้ |
ตำแหน่งหรือรูปร่างไม่เหมือน torus ทั่วไป | ทันตแพทย์อาจตรวจเพิ่มเติม เช่น ภาพรังสี หรือการตรวจชิ้นเนื้อตามความเหมาะสม |
เมื่อมีข้อบ่งชี้ การผ่าตัดมักทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ โดยเปิดเยื่อบุและตกแต่งกระดูกส่วนที่นูน ก่อนเย็บปิดแผล วิธีและการพักฟื้นแตกต่างกันตามขนาด ตำแหน่ง และสุขภาพของแต่ละคน ผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาต้านเกล็ดเลือด/ยาละลายลิ่มเลือดควรแจ้งทันตแพทย์ และห้ามหยุดยาเอง
ปุ่มกระดูกเกี่ยวข้องกับฟันปลอม รากฟันเทียม และ All-on-4 อย่างไร?
ตำแหน่งและขนาดของปุ่มอาจมีผลต่อการออกแบบฐานฟันปลอม โดยเฉพาะเมื่อฐานกดบริเวณปุ่มหรือทำให้ฟันปลอมยึดได้ยาก ผู้ที่วางแผนทำฟันปลอมถอดได้, Snap-on Denture, รากฟันเทียม หรือ All-on-4 ควรแจ้งให้ทันตแพทย์ตรวจบริเวณนี้ตั้งแต่ช่วงวางแผน
ทางเลือกอาจรวมถึงการออกแบบชิ้นงานให้หลบปุ่ม หรือการตกแต่งกระดูกเมื่อมีข้อบ่งชี้ ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องผ่าตัด อ่านข้อมูลฟันปลอมและ All-on-4 ของ YDC · ข้อมูลรากฟันเทียม
กรณีไหนควรระวังว่าอาจไม่ใช่แค่ปุ่มกระดูกงอก?
ลักษณะที่พบได้บ่อยของ torus คือแข็งเหมือนกระดูก อยู่กลางเพดานปากหรือด้านในขากรรไกรล่าง ผิวเยื่อบุสีปกติ และโตช้าหรือคงที่ อย่างไรก็ตาม ก้อนในปากหลายชนิดมีลักษณะคล้ายกัน จึงไม่ควรวินิจฉัยจากการคลำหรือภาพถ่ายเอง
ควรนัดพบทันตแพทย์โดยเร็ว หากพบก้อนอยู่เยื้องไปข้างเดียว นุ่มหรือกดแล้วยุบ โตเร็ว เจ็บหรือบวม มีหนองหรือเลือดออก มีแผลไม่หายภายใน 2 สัปดาห์ ชาบริเวณปาก/ลิ้น ฟันโยก หรือมีอาการกลืนลำบากและเสียงแหบเรื้อรัง
อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นโรคร้ายแรงเสมอไป แต่เป็นเหตุให้ควรตรวจเพิ่มเติม หากมีไข้ร่วมกับบวมมาก หรือกลืน/หายใจลำบาก ให้ขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที
ทันตแพทย์ตรวจวินิจฉัยอย่างไร?
ทันตแพทย์จะซักประวัติ ดูตำแหน่งและลักษณะก้อน แล้วคลำประเมินความแข็ง การยึดติด และเยื่อบุรอบ ๆ กรณีที่ลักษณะไม่ชัดเจนหรือจำเป็นต่อการวางแผนรักษา อาจใช้ภาพรังสีหรือ CBCT และพิจารณาตรวจชิ้นเนื้อเมื่อสงสัยภาวะอื่น
ระหว่างรอตรวจ ดูแลตัวเองอย่างไร?
อย่ากด แคะ ขูด หรือพยายามตัดปุ่มด้วยตัวเอง
หากเป็นแผล ให้เลี่ยงอาหารแข็ง คม เผ็ดจัด หรือร้อนจัดจนกว่าแผลจะดีขึ้น
แปรงฟันและทำความสะอาดรอบก้อนอย่างนุ่มนวล
จดวันที่เริ่มสังเกตเห็นและถ่ายรูปเป็นระยะเพื่อบอกทันตแพทย์ หากก้อนเปลี่ยนเร็วให้รีบนัดตรวจ
แจ้งรายชื่อยา โรคประจำตัว และประวัติการรักษาก่อนวางแผนหัตถการ
ตรวจประเมินก้อนในปากที่ YDC Dental Clinic
หากคลำเจอก้อนในปาก หรือกำลังวางแผนทำฟันปลอมและรากฟันเทียม สามารถนัดตรวจเพื่อให้ทันตแพทย์ประเมินตำแหน่งและอธิบายทางเลือกที่เหมาะกับสภาพช่องปากของแต่ละคน
นัดหมายทาง LINE: ทัก YDC Dental Clinic
สาขาทาวน์อินทาวน์: โทร 02-538-7528 หรือ 095-246-4787
สาขากรุงเทพกรีฑา: โทร 02-101-1905 หรือ 081-964-9944
*ข้อมูลในบทความนี้มีไว้เพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือคำแนะนำจากทันตแพทย์ได้ แนวทางรักษาและระยะพักฟื้นขึ้นกับสภาพช่องปากและสุขภาพของแต่ละบุคคล
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับกระดูกงอกในปาก
กระดูกงอกที่เพดานปากอันตรายไหม เป็นมะเร็งได้หรือเปล่า?
Torus palatinus เป็นปุ่มกระดูกนูนที่ไม่ใช่มะเร็ง แต่ก้อนชนิดอื่นในเพดานปากอาจดูคล้ายกัน จึงควรให้ทันตแพทย์ตรวจยืนยัน โดยเฉพาะเมื่อก้อนอยู่เยื้องข้าง นุ่ม โตเร็ว เจ็บ หรือมีแผลไม่หาย
ปุ่มกระดูกในปากหายเองได้ไหม?
โดยทั่วไปปุ่มกระดูกไม่ยุบหายเอง และไม่มียาที่พิสูจน์แล้วว่าทำให้เล็กลง หากไม่มีอาการหรือไม่รบกวนการใช้ชีวิต มักติดตามอาการได้ตามคำแนะนำของทันตแพทย์
กระดูกงอกในปากต้องผ่าตัดไหม?
ส่วนใหญ่ไม่ต้องผ่าตัด ทันตแพทย์จะพิจารณาเมื่อปุ่มรบกวนฟันปลอม เป็นแผลซ้ำ กระทบการพูดหรือการกิน หรือเมื่อต้องตรวจเพิ่มเติมเพราะยังวินิจฉัยไม่ชัดเจน
ผ่าตัดปุ่มกระดูกเจ็บไหม และพักฟื้นนานแค่ไหน?
การผ่าตัดมักทำภายใต้ยาชาเฉพาะที่ หลังทำอาจเจ็บหรือบวมช่วงแรก ระยะพักฟื้นขึ้นกับขนาดและตำแหน่งของปุ่ม วิธีผ่าตัด และสุขภาพของแต่ละคน ทันตแพทย์จะแจ้งแผนหลังตรวจประเมิน
นอนกัดฟันทำให้เกิดปุ่มกระดูกได้ไหม?
ยังสรุปไม่ได้ว่าการนอนกัดฟันเป็นสาเหตุโดยตรง งานวิจัยบางส่วนพบความสัมพันธ์ระหว่างแรงกัดกับ torus mandibularis แต่ปัจจัยอื่น เช่น พันธุกรรมก็อาจเกี่ยวข้อง ส่วน torus palatinus ยังไม่มีความสัมพันธ์กับแรงกัดที่ชัดเจน
มีปุ่มกระดูกที่เพดานปาก ใส่ฟันปลอมหรือทำ All-on-4 ได้ไหม?
หลายกรณียังวางแผนทำฟันปลอมหรือรากฟันเทียมได้ ทันตแพทย์จะประเมินตำแหน่งและขนาดปุ่มร่วมกับรูปแบบฟันที่ต้องการ อาจออกแบบฐานให้หลบปุ่ม หรือพิจารณาตกแต่งกระดูกเฉพาะเมื่อมีข้อบ่งชี้
เจอก้อนในปากควรพบทันตแพทย์เมื่อไร?
ควรนัดตรวจเมื่อพบก้อนใหม่หรือไม่แน่ใจว่าเป็นอะไร และควรพบโดยเร็วหากก้อนอยู่เยื้องข้าง นุ่ม โตเร็ว เจ็บ มีเลือดออก มีแผลไม่หายเกิน 2 สัปดาห์ มีอาการชา ฟันโยก หรือกลืนลำบาก
เอกสารอ้างอิง
Apinhasmit W, Jainkittivong A, Swasdison S. Torus palatinus and torus mandibularis in a Thai population. ScienceAsia. 2002;28:105–111.
Tuchinda P. Prevalence of Torus Palatinus and Torus Mandibularis in Patients attending Dental Department of Rajavithi Hospital, Bangkok. Journal of Health Science. 2013;22(6):1022–1028.
Imada TSN, et al. Surgical management of palatine torus: case series. Revista de Odontologia da UNESP. 2014;43(1):72–76.
ความคิดเห็น